Ο Μαρξ και η αρχαιοελληνική φιλοσοφία

karlmarx

Στην ενδέκατη θέση για τον Φόιερμπαχ, ο Μαρξ προτρέπει τους φιλοσόφους να σταματήσουν να ερμηνεύουν μόνο τον κόσμο, και να προχωρήσουν στην αλλαγή του. Αν και η θέση του αυτή διόλου δεν αντιστρατεύεται τη φιλοσοφία (πώς θα μπορούσε άλλωστε), έχω την εντύπωση ότι συχνά παίρνει, σε μια πρώτη ανάγνωση, μια αντι-φιλοσοφική, για ορισμένους, διάσταση, καθώς θα μπορούσε να ερμηνευτεί ως δηλωτική για τη ματαιότητα της ενασχόλησης με τη φιλοσοφία, που δεν φαίνεται να έχει, πέραν της θεωρητικής, καμία απολύτως πρακτική σημασία.

Αρωγός στην πεσιμιστική αυτή άποψη για τη φιλοσοφία θα μπορούσε να είναι, πάλι σε μια πρώτη ανάγνωση, το απόφθεγμα του Χέγκελ ότι η κουκουβάγια της Αθηνάς, το πουλί της σοφίας, αρχίζει να πετάει το σούρουπο. Η εγελιανή αυτή θέση δεν είναι ασύμβατη με τη φιλοσοφία του Χέγκελ, και δεν αποκλείεται, όπως ίσως και άλλοι έχουν υποστηρίξει, να αποτέλεσε, εκτός όλων των άλλων, ένα από τα σημαντικά εναύσματα για την ενδέκατη θέση του Μαρξ.

Υπερασπιζόμενος την αρχαιοελληνική φιλοσοφική σκέψη, και γενικότερα τη φιλοσοφία, θα προσπαθήσω να φωτίσω εδώ, έστω και αμυδρά, κάποιες πτυχές της σχέσης του Μαρξ με την αρχαιοελληνική φιλοσοφία, σταχυολογώντας από «Το Κεφάλαιο» (Τόμοι Ι, ΙΙ, ΙΙΙ, μτφρ. Παναγιώτης Μαυρομάτης, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1976, 2013 και 2013, αντίστοιχα), κάποιες χαρακτηριστικές περιπτώσεις.

Το ενδιαφέρον βέβαια στην περίπτωση αυτή θα βρισκόταν, και μάλιστα τόσο από καθαρά φιλοσοφική όσο όμως και από πολιτική και κοινωνιολογική άποψη, στον εντοπισμό της ουσιαστικής συνεισφοράς του αρχαιοελληνικού λόγου –καθώς, βέβαια, σε ευρύτερο πλαίσιο, και της νεωτερικής σκέψης, όπως π.χ. του Ανταμ Σμιθ– στη μαρξική φιλοσοφία, αλλά αυτό είναι κάτι που ενδιαφέρει ιδιαίτερα εμβριθείς μελέτες, κυρίως από πολύ ειδικούς.

Κατ’ αρχάς ας μου επιτραπεί να αναφέρω εδώ, για όσους και όσες το αγνοούν, ότι την πρώτη θεσμική του επαφή με την αρχαιοελληνική φιλοσοφία την είχε ο Μαρξ με τη διδακτορική του διατριβή (την κατέθεσε το 1841 στο Πανεπιστήμιο της Ιένας), που είχε τον τίτλο «Περί της διαφοράς της δημοκρίτειας και της επικούρειας φυσικής φιλοσοφίας».

Ας σημειωθεί εδώ, ότι στη σύγκριση των δύο υλιστικών φυσικών φιλοσοφιών, του Δημόκριτου και του Επίκουρου, ο Μαρξ κλίνει προς τη δυναμική επικούρεια φιλοσοφία, στην οποία η «παρέγκλισις» των ατόμων μπορεί να αιτιολογήσει φυσιοκρατικά την ύπαρξη της ανθρώπινης ελευθερίας.

Είναι αναμενόμενο, πράγμα που είναι εμφανές και στο «Κεφάλαιο», η φιλοσοφική σκέψη του Μαρξ να έχει αριστοτελικές επιρροές, και όχι πλατωνικές, παρ’ όλο που υπάρχουν σύγχρονοί διανοητές, όπως π.χ. o Μπαντιού, ο οποίος δεν παύει να διακηρύττει με κάθε ευκαιρία την ισχυρή συγγένεια της μαρξιστικής του κοσμοθεώρησης με την πλατωνική φιλοσοφία.

Η αντίθεση βέβαια του Μαρξ προς τον πλατωνικό ιδεαλισμό δεν σημαίνει ότι ο Μαρξ δεν μελέτησε τον Πλάτωνα, και ιδιαίτερα την «Πολιτεία» του, στην οποία ασκεί έντονη κριτική, συζητώντας τα ζητήματα του καταμερισμού της εργασίας και της ταξικής διαστρωμάτωσής της, αρνούμενος να αναγνωρίσει τον ουτοπικό χαρακτήρα και τα σημαντικά θετικά στοιχεία της πλατωνικής σύλληψης.

Αντίθετα, τον Αριστοτέλη (του οποίου σχολιάζει κυρίως τα «Πολιτικά» του) –που κατά τον Ενγκελς είναι «το πιο καθολικό μυαλό ανάμεσα στους αρχαίους Ελληνες φιλοσόφους», και ο οποίος έχει ήδη «εξετάσει τις κυριότερες μορφές της διαλεχτικής σκέψης»–, τον θεωρεί «μεγάλο ερευνητή, που πρώτος ανέλυσε τη μορφή της αξίας, όπως και τόσες μορφές της νόησης, κοινωνικές και φυσικές μορφές» (Τόμος Ι, «Το προτσές της παραγωγής κεφαλαίου»).

Στον τόμο αυτό –όπου υπάρχουν όλες οι αρχαιοελληνικές αναφορές, εκτός από μία ακόμη, στον Αριστοτέλη, στον Τόμο ΙΙΙ), και χρησιμοποιώντας, συχνά μάλιστα, χωρία δοσμένα αυτούσια στα αρχαία Ελληνικά (που κατείχε άπταιστα)– πάμπολλες είναι επίσης οι αναφορές του Μαρξ στην αρχαιοελληνική μυθολογία (Προμηθέας, Δαίδαλος, Σίσυφος), σε αρχαίους Ελληνες ποιητές (Ομηρος, Πίνδαρος, Αρχίλοχος, Αντίπατρος), τραγικούς ποιητές (Σοφοκλής), φιλοσόφους (Ηράκλειτος, ως «ένας από τους μεγάλους διαλεχτικούς του αρχαίου κόσμου» και Σέξτος Εμπειρικός), σοφιστές (Πρωταγόρας, Ισοκράτης), ιστορικούς (Θουκυδίδης, Ξενοφών), πολιτικούς (Λυκούργος, Περικλής) και στην επιστήμη (Αρχιμήδης).

Μέσω του Χέγκελ ο Μαρξ πρωτογνώρισε επίσης τη διαλεκτική, που τόσο αυτός όσο και ο Ενγκελς αναγνώριζαν ότι έχει τις ρίζες της στην αρχαιοελληνική φιλοσοφία.

Ολοι οι φιλόσοφοι, ήσσονος ή μείζονος σημασίας –όπως, π.χ., ο μεγάλος, πραγματιστής φιλόσοφος και παιδαγωγός, Τζον Ντιούι (1859-1952), για να αναφέρω ένα πολύ χαρακτηριστικό και άγνωστο εν πολλοίς παράδειγμα– αλλά ακόμη και οι διαπρεπέστεροι Νομπελίστες φυσικοί επιστήμονες, έχουν αισθανθεί την ανάγκη να εντρυφήσουν στην αρχαιοελληνική σκέψη, μελετώντας εμβριθώς και με εκφρασμένο θαυμασμό (ο Ντιούι, μάλιστα, στα 71 του χρόνια) ακόμη και εκείνους τους φιλοσόφους με τους οποίους ανήκαν ή ανήκουν σε αντίθετα φιλοσοφικά ρεύματα. Ο Μαρξ δεν θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρεση.

* καθηγητής Φιλοσοφίας της Τεχνοεπιστήμης στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του ΠΤΔΕ του ΑΠΘ

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.