ΒΙΒΛΙΟ. Raoul Vaneigem: «Γράμμα στα παιδιά μου και στα παιδιά του κόσμου που έρχεται»

Vanegeim_Cover_Front (1) Απόσπασμα από το βιβλίο του Raoul Vaneigem, Γράμμα στα παιδιά μου και στα παιδιά του κόσμου που έρχεται, από τις Εκδόσεις των Ξένων.  Στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, ο πανίσχυρος τομέας της βιομηχανικής παραγωγής παραχωρεί σιγά σιγά τη θέση του στον τομέα της κατανάλωσης. Αυτόν τον νέο προσανατολισμό τον απαιτούσε η επιβίωση του καπιταλισμού. Η εξέγερση των αποικιοκρατούμενων λαών απειλούσε πραγματικά να στερήσει τις βιομηχανικές κοινωνίες από τον εφοδιασμό τους με πρώτες ύλες. Πώς απέφυγαν αυτόν τον κίνδυνο; Στη λεγόμενη δημοκρατική Ευρώπη, η λύση συνίστατο στην αντικατάσταση της εκμετάλλευσης των εξεγερμένων αποικιοκρατούμενων χωρών από έναν αποικισμό των εργατικών μαζών, ο οποίος διέθετε το σημαντικό πλεονέκτημα ότι δεν χρειαζόταν να καταφύγει στη βία. Έτσι, οι προλετάριοι των αποικιακών χωρών κλήθηκαν σ’ ένα φαγοπότι του οποίου θα ήταν τα θύματα: το παγκόσμιο συμπόσιο της γενικευμένης κατανάλωσης. (Οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν ήδη πειραματιστεί με επιτυχία σ’ αυτή τη νέα μορφή δουλείας.) Οι εκμεταλλευόμενοι συνήθισαν να φορούν τα ρούχα του καταναλωτή όταν έβγαζαν τη φόρμα της δουλειάς ή το λευκό κολάρο. Χρειάστηκαν χρόνο για να καταλάβουν ότι, περνώντας από ένα εργοστάσιο που υπαγόταν στον παραγωγικό καταναγκασμό σ’ ένα εργοστάσιο που τους προέτρεπε να ξοδεύουν το μισθό τους με το δέλεαρ των καταναλωτικώναγαθών, βρίσκονταν διπλά εκμεταλλευόμενοι. Στην πραγματικότητα, οι καπιταλιστές κέρδιζαν σε δύο επίπεδα: από τη μία πλευρά, τα κέρδη τους κλονίζονταν λιγότερο από απεργίες και αδιάκοπες εργατικές διεκδικήσεις και, από την άλλη, η πρόσβαση της μεγάλης πλειοψηφίας σε καταναλωτικά αγαθά, που άλλοτε προορίζονταν για την αστική τάξη, αφόπλιζε το προλεταριάτο, το προέτρεπε με ύπουλο τρόπο να δουλεύει περισσότερο για να καταναλώνει περισσότερο. Η νέα του θέση –που του έδινε την ψευδαίσθηση της αστικοποίησης– το οδήγησε σιγά σιγά στο να στερηθεί την ταξική του συνείδηση και το έκανε να ξεχάσει ακόμη και το όνομα του προλετάριου. Όμως, μια τάξη προσδιορίζεται από το είναι, όχι από το έχειν. Η αστική τάξη είναι, μ’ αυτή την έννοια, μια μπάσταρδη τάξη, η μόνη που τείνει να υποβιβάζει το είναι της στο έχειν. Για την αριστοκρατία, το είναι περιορίζεται στο προνόμιο της γέννησης, ένα γελοίο θεμέλιο μιας απεχθούς τυραννίας. Το είναι του προλεταριάτου είναι ένα «οφείλει να είναι», προτάσσει την κατάργηση των τάξεων, αρχίζοντας από τη δική του, ταυτιζόμενο με την κίνηση του «είναι» που καταργεί την υπεροχή του «έχειν».  Η μετάβαση από τον παραγωγισμό στον καταναλωτισμό προκάλεσε πραγματικό σεισμό σ’ έναν κόσμο που διεπόταν, μέχρι τότε, από τους καταναγκασμούς, την εξουσία, την ιεραρχία, τον σεβασμό στις θρησκευτικές και ιδεολογικές αξίες. Η εξουσία των αρχηγών ήταν σύμφυτη με την ανάγκη επιβολής κανόνων στην παραγωγή. Αποσυντέθηκε, αργά αλλά σταθερά, προς όφελος μιας δημοκρατίας της υπεραγοράς όπου οι επιλογές των ατόμων ασκούνταν χωρίς επιφυλάξεις – με μία εξαίρεση: να πληρώνουν το αντίτιμοτων προϊόντων που «ελεύθερα» επέλεγαν. Η παρότρυνση για ευχαρίστηση έκφραζε κυρίως το πλεονέκτημα της πώλησης. Οι τεχνικές της διαφημιστικής επικοινωνίας επιδόθηκαν στην εξύμνηση του απαραίτητου χαρακτήρα ενός μεγάλου αριθμού βλαβερών, μέτριων και άχρηστων προϊόντων. Ένας αδιάκοπος θόρυβος αντηχούσε ακόμη και μέσα στο υποσυνείδητο ένα είδος διαπεραστικού βαλς, όπου η κλίμακα των ψευδών αναγκών και των πλαστών επιθυμιών προσπαθούσε να αντικαταστήσει τις μελωδίες της αυθεντικής ζωής, η οποία είναι ελάχιστα δεκτική στα κύμβαλα του πομπώδους ψέματος. Η ψευδαίσθηση της ελεύθερης ατομικής επιλογής προσέδωσε, αντίθετα, ελκυστικά χρώματα σ’ αυτή την ιδεολογία της απόλαυσης που είναι ο ηδονισμός. Ο καταναλωτισμός εξάλειψε τους παλαιούς ηθικούς και θρησκευτικούς ενδοιασμούς που κατέπνιγαν, υπό το βάρος της αμαρτίας και της ενοχής, τον πόθο των ηδονών. Η αρχαία αρετή της θυσίας, που διδασκόταν για αιώνες, βρέθηκε σε ιδιαίτερα άσχημη θέση. Το νέο οικονομικό κύμα ενθάρρυνε επίσης –εντελώς ακούσια– την κριτική της εργασίας, για την οποία η αστική τάξη έτρεφε πραγματική λατρεία. Η εργατική αρετή και η ηθική εξύμνησή της έχασαν μεγάλο μέρος από την αξιοπιστία τους όταν φάνηκε ότι η εργασία επέτρεπε κυρίως την εξαγορά της ευτυχίας επί πιστώσει. Ο καταναλωτισμός άλλαξε τις πατρογονικές συμπεριφορές. Ακόμη και η χειραφέτηση της γυναίκας και του παιδιού, η μέριμνα για τα ζώα και ο σεβασμός για τη φύση ενισχύθηκαν από το συμφέρον να αναπτυχθεί μια βεντάλια νέων προϊόντων και να αυξηθεί ο κύκλος των πωλήσεων, ευαισθητοποιώντας τους καταναλωτές για την ευημερία των μωρών, των νέων κοριτσιών και των σκύλων.  Έπρεπε να περιμένουμε την εξέγερση του Μάη 1968 στη Γαλλία για να εκτιμήσουμε μέχρι ποιο σημείο ο καταναλωτισμός, η υπόσχεση για μια κοινωνία ευημερίας και η απογοήτευση που αυτή προκάλεσε, είχαν δημιουργήσει συνθήκες ευνοϊκές για μια πραγματική επανάσταση της καθημερινής ζωής. Χάρη στα πλήγματα που κατάφερε το νέο οικονομικό ρεύμα στις αιωνόβιες παραδόσεις, οι νέες γενιές της εποχής ανέλαβαν να σαρώσουν όλες τις κληρονομημένες από μια αρχαϊκή κοινωνία αξίες, τις οποίες ο αστικός νεωτερισμός είχε προσαρμόσει στις απαιτήσεις του: πατριαρχική εξουσία, ιεραρχία, εκκλησία, στρατό, εργασία, θυσία, κυριαρχία του αρσενικού και του οικογενειάρχη, περιφρόνηση της γυναίκας, του παιδιού, της φύσης. Τίποτα δεν ξέφυγε από τη σφοδρότητα της κριτικής.  Η λογοκρισία γελοιοποιήθηκε. Ήταν το τέλος του υποτιθέμενου εγκλήματος της βλασφημίας, της ιερής και απαραβίαστης αρχής, της ηθικής τάξης, του οφειλόμενου σεβασμού στους εκκλησιαστικούς και κοσμικούς αξιωματούχους.  Αλίμονο, ό,τι δεν ρίζωνε στο καθημερινό βίωμα και τη θέλησή του για απελευθέρωση γρήγορα καταποντίστηκε και εξαφανίστηκε στο τέλμα της κοινής φθοράς. Βέβαια, ο συρμός των καταναλωτικών ελευθεριών δεν είχε στόχο τη χειραφέτηση ανδρών και γυναικών. Υπάκουε σ’ ένα μόνιμο καθοδηγητικό μοτίβο που επαναλαμβανόταν όλη μέρα: «Καταναλώστε! Καταναλώστε οτιδήποτε, αλλά καταναλώστε!» Καθώς η ανταλλακτική αξία ενός προϊόντος ήταν, από οικονομική άποψη, πιο σημαντική από την αξία χρήσης του –τη χρησιμότητά του– και την ποιότητά του, η εμπορευματική λογική έτεινε να εξομοιώνει και να καθιστά ανταλλάξιμα προϊόντα και ιδέες που κατά το παρελθόν είτε είχαν περιβληθεί με κύρος είτε είχαν περιπέσει σε ανυποληψία. Μια πραγματική εκκαθάριση εξολόθρευσε τόσο τις θρησκευτικές και ιδεολογικές αξίες, που θεωρούνταν ακλόνητες, όσο και τις ανθρώπινες αξίες –αυθεντικότητα, αλληλεγγύη, ελευθερία του σώματος και της συνείδησης–που από γενιά σε γενιά είχαν καταφέρει να αντισταθούνστην καταπίεση και το κυρίαρχο ψέμα. Πολλοί κατάλαβαν τότε ότι ήταν προτιμότερο να επενδύσουν τη ζωτική ενέργειά τους στην οικοδόμηση μιας αληθινής ζωής παρά να την σπαταλήσουν στις ιδεολογικές και θρησκευτικές διαμάχες, των οποίων το αίμα και η λάσπη κηλίδωναν τους παράδοξους και αξιοθρήνητους θριάμβους. Η ιδέα για μια αυθεντικά βιωμένη ζωή άρχισε να ανοίγει ένα δρόμο. Ακόμη δεν προχωρά παρά ψηλαφιστά, αλλά, παρά το σκοτάδι, ξέρει ότι θα καταφέρει να πραγματωθεί μέσα από την κυριαρχία του ζωντανού.

Απόσπασμα από το βιβλίο του Raoul Vaneigem, Γράμμα στα παιδιά μου και στα παιδιά του κόσμου που έρχεται, από τις Εκδόσεις των Ξένων.

Στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, ο πανίσχυρος τομέας της βιομηχανικής παραγωγής παραχωρεί σιγά σιγά τη θέση του στον τομέα της κατανάλωσης. Αυτόν τον νέο προσανατολισμό τον απαιτούσε η επιβίωση του καπιταλισμού.
Η εξέγερση των αποικιοκρατούμενων λαών απειλούσε πραγματικά να στερήσει τις βιομηχανικές κοινωνίες από τον εφοδιασμό τους με πρώτες ύλες. Πώς απέφυγαν αυτόν τον κίνδυνο; Στη λεγόμενη δημοκρατική Ευρώπη, η λύση συνίστατο στην αντικατάσταση της εκμετάλλευσης των εξεγερμένων αποικιοκρατούμενων χωρών από έναν αποικισμό των εργατικών μαζών, ο οποίος διέθετε το σημαντικό πλεονέκτημα ότι δεν χρειαζόταν να καταφύγει στη βία.
Έτσι, οι προλετάριοι των αποικιακών χωρών κλήθηκαν σ’ ένα φαγοπότι του οποίου θα ήταν τα θύματα: το παγκόσμιο συμπόσιο της γενικευμένης κατανάλωσης. (Οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν ήδη πειραματιστεί με επιτυχία σ’ αυτή τη νέα μορφή δουλείας.) Οι εκμεταλλευόμενοι συνήθισαν να φορούν τα ρούχα του καταναλωτή όταν έβγαζαν τη φόρμα της δουλειάς ή το λευκό κολάρο.
Χρειάστηκαν χρόνο για να καταλάβουν ότι, περνώντας από ένα εργοστάσιο που υπαγόταν στον παραγωγικό
καταναγκασμό σ’ ένα εργοστάσιο που τους προέτρεπε να ξοδεύουν το μισθό τους με το δέλεαρ των καταναλωτικώναγαθών, βρίσκονταν διπλά εκμεταλλευόμενοι.
Στην πραγματικότητα, οι καπιταλιστές κέρδιζαν σε δύο επίπεδα: από τη μία πλευρά, τα κέρδη τους κλονίζονταν λιγότερο από απεργίες και αδιάκοπες εργατικές διεκδικήσεις και, από την άλλη, η πρόσβαση της μεγάλης πλειοψηφίας σε καταναλωτικά αγαθά, που άλλοτε προορίζονταν για την αστική τάξη, αφόπλιζε το προλεταριάτο, το προέτρεπε με ύπουλο τρόπο να δουλεύει περισσότερο για να καταναλώνει περισσότερο. Η νέα του θέση –που του έδινε την ψευδαίσθηση της αστικοποίησης– το οδήγησε σιγά σιγά στο να στερηθεί την ταξική του συνείδηση και το έκανε να ξεχάσει ακόμη και το όνομα του προλετάριου.
Όμως, μια τάξη προσδιορίζεται από το είναι, όχι από το έχειν. Η αστική τάξη είναι, μ’ αυτή την έννοια, μια μπάσταρδη τάξη, η μόνη που τείνει να υποβιβάζει το είναι της στο έχειν. Για την αριστοκρατία, το είναι περιορίζεται στο προνόμιο της γέννησης, ένα γελοίο θεμέλιο μιας απεχθούς τυραννίας. Το είναι του προλεταριάτου είναι ένα «οφείλει να είναι», προτάσσει την κατάργηση των τάξεων, αρχίζοντας από τη δική του, ταυτιζόμενο με την κίνηση του «είναι» που καταργεί την υπεροχή του «έχειν».

Η μετάβαση από τον παραγωγισμό στον καταναλωτισμό προκάλεσε πραγματικό σεισμό σ’ έναν κόσμο που διεπόταν, μέχρι τότε, από τους καταναγκασμούς, την εξουσία, την ιεραρχία, τον σεβασμό στις θρησκευτικές και ιδεολογικές αξίες.
Η εξουσία των αρχηγών ήταν σύμφυτη με την ανάγκη επιβολής κανόνων στην παραγωγή. Αποσυντέθηκε, αργά αλλά σταθερά, προς όφελος μιας δημοκρατίας της υπεραγοράς όπου οι επιλογές των ατόμων ασκούνταν χωρίς επιφυλάξεις – με μία εξαίρεση: να πληρώνουν το αντίτιμοτων προϊόντων που «ελεύθερα» επέλεγαν.
Η παρότρυνση για ευχαρίστηση έκφραζε κυρίως το πλεονέκτημα της πώλησης. Οι τεχνικές της διαφημιστικής επικοινωνίας επιδόθηκαν στην εξύμνηση του απαραίτητου χαρακτήρα ενός μεγάλου αριθμού βλαβερών, μέτριων και άχρηστων προϊόντων. Ένας αδιάκοπος θόρυβος αντηχούσε ακόμη και μέσα στο υποσυνείδητο ένα είδος διαπεραστικού βαλς, όπου η κλίμακα των ψευδών αναγκών και των πλαστών επιθυμιών προσπαθούσε να αντικαταστήσει τις μελωδίες της αυθεντικής ζωής, η οποία είναι
ελάχιστα δεκτική στα κύμβαλα του πομπώδους ψέματος.
Η ψευδαίσθηση της ελεύθερης ατομικής επιλογής προσέδωσε, αντίθετα, ελκυστικά χρώματα σ’ αυτή την ιδεολογία της απόλαυσης που είναι ο ηδονισμός. Ο καταναλωτισμός εξάλειψε τους παλαιούς ηθικούς και θρησκευτικούς ενδοιασμούς που κατέπνιγαν, υπό το βάρος της αμαρτίας και της ενοχής, τον πόθο των ηδονών. Η αρχαία αρετή της θυσίας, που διδασκόταν για αιώνες, βρέθηκε σε ιδιαίτερα άσχημη θέση.
Το νέο οικονομικό κύμα ενθάρρυνε επίσης –εντελώς ακούσια– την κριτική της εργασίας, για την οποία η αστική τάξη έτρεφε πραγματική λατρεία. Η εργατική αρετή και η ηθική εξύμνησή της έχασαν μεγάλο μέρος από την αξιοπιστία τους όταν φάνηκε ότι η εργασία επέτρεπε κυρίως την εξαγορά της ευτυχίας επί πιστώσει.
Ο καταναλωτισμός άλλαξε τις πατρογονικές συμπεριφορές. Ακόμη και η χειραφέτηση της γυναίκας και του
παιδιού, η μέριμνα για τα ζώα και ο σεβασμός για τη φύση ενισχύθηκαν από το συμφέρον να αναπτυχθεί μια βεντάλια νέων προϊόντων και να αυξηθεί ο κύκλος των πωλήσεων, ευαισθητοποιώντας τους καταναλωτές για την ευημερία των μωρών, των νέων κοριτσιών και των σκύλων.

Έπρεπε να περιμένουμε την εξέγερση του Μάη 1968 στη Γαλλία για να εκτιμήσουμε μέχρι ποιο σημείο ο καταναλωτισμός, η υπόσχεση για μια κοινωνία ευημερίας και η απογοήτευση που αυτή προκάλεσε, είχαν δημιουργήσει συνθήκες ευνοϊκές για μια πραγματική επανάσταση της καθημερινής ζωής.
Χάρη στα πλήγματα που κατάφερε το νέο οικονομικό ρεύμα στις αιωνόβιες παραδόσεις, οι νέες γενιές της εποχής ανέλαβαν να σαρώσουν όλες τις κληρονομημένες από μια αρχαϊκή κοινωνία αξίες, τις οποίες ο αστικός νεωτερισμός είχε προσαρμόσει στις απαιτήσεις του: πατριαρχική εξουσία, ιεραρχία, εκκλησία, στρατό, εργασία, θυσία, κυριαρχία του αρσενικού και του οικογενειάρχη, περιφρόνηση της γυναίκας, του παιδιού, της φύσης. Τίποτα δεν ξέφυγε από τη σφοδρότητα της κριτικής.

Η λογοκρισία γελοιοποιήθηκε. Ήταν το τέλος του υποτιθέμενου εγκλήματος της βλασφημίας, της ιερής και απαραβίαστης αρχής, της ηθικής τάξης, του οφειλόμενου σεβασμού στους εκκλησιαστικούς και κοσμικούς αξιωματούχους.

Αλίμονο, ό,τι δεν ρίζωνε στο καθημερινό βίωμα και τη θέλησή του για απελευθέρωση γρήγορα καταποντίστηκε και εξαφανίστηκε στο τέλμα της κοινής φθοράς. Βέβαια, ο συρμός των καταναλωτικών ελευθεριών δεν είχε στόχο τη χειραφέτηση ανδρών και γυναικών. Υπάκουε σ’ ένα μόνιμο καθοδηγητικό μοτίβο που επαναλαμβανόταν όλη μέρα: «Καταναλώστε! Καταναλώστε οτιδήποτε, αλλά καταναλώστε!»
Καθώς η ανταλλακτική αξία ενός προϊόντος ήταν, από οικονομική άποψη, πιο σημαντική από την αξία χρήσης του –τη χρησιμότητά του– και την ποιότητά του, η εμπορευματική λογική έτεινε να εξομοιώνει και να καθιστά ανταλλάξιμα προϊόντα και ιδέες που κατά το παρελθόν είτε είχαν περιβληθεί με κύρος είτε είχαν περιπέσει σε ανυποληψία.
Μια πραγματική εκκαθάριση εξολόθρευσε τόσο τις θρησκευτικές και ιδεολογικές αξίες, που θεωρούνταν
ακλόνητες, όσο και τις ανθρώπινες αξίες –αυθεντικότητα, αλληλεγγύη, ελευθερία του σώματος και της συνείδησης–που από γενιά σε γενιά είχαν καταφέρει να αντισταθούνστην καταπίεση και το κυρίαρχο ψέμα.
Πολλοί κατάλαβαν τότε ότι ήταν προτιμότερο να επενδύσουν τη ζωτική ενέργειά τους στην οικοδόμηση μιας αληθινής ζωής παρά να την σπαταλήσουν στις ιδεολογικές και θρησκευτικές διαμάχες, των οποίων το αίμα και η λάσπη κηλίδωναν τους παράδοξους και αξιοθρήνητους θριάμβους.
Η ιδέα για μια αυθεντικά βιωμένη ζωή άρχισε να ανοίγει ένα δρόμο. Ακόμη δεν προχωρά παρά ψηλαφιστά, αλλά, παρά το σκοτάδι, ξέρει ότι θα καταφέρει να πραγματωθεί μέσα από την κυριαρχία του ζωντανού.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.